1. Köken ve Kuruluş

Kuruluş Tarihi ve Yeri: 1511’de İlbars Han tarafından, Safevi egemenliğine karşı başlatılan isyan sonucu Vezir şehrinde kuruldu.
Hanedan: Cengiz Han’ın soyundan geldiğini iddia eden Arabşahîler (Yadigâroğulları) hanedanı tarafından yönetildi.

2. Coğrafya ve Çevresel Özellikler

Konum: Aral Gölü’nün güneyi, Amu Derya Nehri’nin alt mecrasında, çöllerle çevrili bir vaha bölgesi olan Harezm’de yer aldı.
Tarım ve Sulama: Amu Derya’dan açılan kanallarla sulanan verimli topraklar, meyve-sebze üretimine elverişliydi.

3. Siyasi Tarih ve Önemli Olaylar

Erken Dönem: İlbars Han’ın fetihleriyle güçlendi; Türkmenler ve Özbeklerin desteğiyle sınırlarını genişletti.
İç Çatışmalar: 16-17. yüzyıllarda taht kavgaları, Buhara Hanlığı ve Safevi müdahaleleriyle zayıfladı.
Altın Çağ: Ebulgazi Bahadır Han (1643-1663) döneminde idari reformlar, tarih yazımı (Şecere-i Türk) ve sulama projeleriyle güçlendi.
Rus Etkisi ve Çöküş: 19. yüzyılda Rusya’nın Orta Asya’yı işgaliyle 1873’te himaye altına alındı; 1920’de Sovyetler tarafından tamamen ilhak edildi.

4. Sosyo-Ekonomik Yapı

Toplum:
Özbekler: Askeri elit ve yönetici sınıf.
Sartlar: Yerleşik tarım ve ticaretle uğraşan vergi veren kesim.
Türkmenler: Göçebe savaşçılar, hanlık ordusunun önemli bir parçası.
Köleler: İran ve Rus esirlerden oluşan, ekonomi için kritik işgücü.
Ekonomi: Tarım, ticaret (özellikle köle ticareti), ve yağma seferlerine dayanıyordu.

5. İdari ve Askeri Sistem

Yönetim: Han, kurultay tarafından seçilir; kabile liderleri (inak) ve din adamları (şeyhülislam) etkiliydi.
Ordu: Düzenli ordu yoktu; göçebe Özbek ve Türkmenlerden oluşan nökerler seferlerde görev alırdı.
Sulama Sistemi: Mirab adlı görevliler kanalların bakımından sorumluydu.

6. Kültür ve Bilim

Dil ve Edebiyat: Çağatayca kullanıldı; Ebulgazi Han gibi yönetici-tarihçiler öne çıktı.
Mimari: Yeni Ürgenç gibi şehirler inşa edildi; Körünüş-Hane gibi idari yapılar restore edildi.

7. Dış İlişkiler ve Çatışmalar

Komşularla Mücadele: Buhara Hanlığı, Safeviler, ve Kalmuklarla sık sık çatışmalar yaşandı.
Rusya ile Mücadele: 19. yüzyılda Kazak toprakları üzerinden artan Rus baskısı, 1873’te himayeyle sonuçlandı.

8. Miras ve Sonuç

Rus İşgali: 1873’te imzalanan anlaşmayla özerkliğini kaybetti; 1920’de Hive Sovyet Halk Cumhuriyeti’ne dönüştürüldü.
Tarih Yazımı: Munis ve Agehi gibi tarihçilerin eserleri, hanlığın tarihine ışık tuttu.

Önemli Hükümdarlar: