Yarkend Hanlığı (1514-1696): Doğu Türkistan’da Bir Hanlık

1. Coğrafya ve Tarihsel Arka Plan

• Konum: Bugün Çin Halk Cumhuriyeti’nin batı ucunda yer alan Doğu Türkistan, tarihî İpek Yolu üzerinde stratejik bir konuma sahiptir. Tanrı Dağları ile ikiye bölünen bölge, kuzeyde Moğolistan (Cungarya) ve güneyde Tarım Havzası olarak adlandırılır.
• Tarihî Köken: 1218’de Cengiz Han’ın işgaliyle başlayan Moğol hakimiyeti, 14. yüzyılda Çağatay Hanlığı’nın parçası oldu. 1347’de Doğu Çağatay Hanlığı kuruldu, ancak 16. yüzyılda zayıflayarak küçük bir devlet haline geldi.

2. Kuruluş ve Yükseliş

• Kuruluş: 1514’te Sultan Said Han, Duğlat kabilesinin lideri Mirza Ebubekir’i yenerek Yarkend’i başkent yaptı ve Yarkend Hanlığı’nı kurdu.
• Genişleme: Sultan Said Han, 1516-1533 arasında Bedehşan, Moğulistan, Kalmuk, Balur ve Tibet’e seferler düzenleyerek hanlığın sınırlarını genişletti.

3. Siyasi Tarih

• Abdurreşid Han (1533-1560): Babasının politikalarını sürdürdü; Kazak ve Kırgız tehditlerine karşı Özbeklerle ittifak kurdu.
• Abdulkerim Han (1560-1591): Özbek ittifakını sürdürdü, ancak Kırgız ve Kalmuk baskıları arttı.
• Muhammed Han (1591-1609): Hanlığın en güçlü dönemi; Buhara Hanlığı’nın işgal girişimini püskürttü.
• İç Çatışmalar ve Çöküş: 17. yüzyılda hanlık, Karadağlı ve Akdağlı Hocalar arasındaki mücadeleler, Kırgız akınları ve Cungar tehdidiyle zayıfladı. 1680’de Cungar Hanlığı’nın işgaliyle hanlık sona erdi.

4. Yönetim ve Toplum

Göz Atın

İkinci el araç alacaklar dikkat! Kilometre ve hasar geçmişini böyle kontrol edebilirsiniz?

ANALİZ | Sisi’ye Güvenilmedi mi? Türkiye’nin Bölgesel İstihbarat Gücü Yeni Bir Fazın Kapısını Açıyor?

MEKKE ANLAŞMASI BÜYÜYECEK Mİ? MISIR KAPIDA, KATAR SIRADA, SURİYE VE LÜBNAN BEKLİYOR?

• Hanedan: Cengiz Han soyundan gelen hanlar, Cengiz Yasası ve İslam hukukunu birleştiren bir yönetim modeli benimsedi.
• Kabileler ve Dinî Gruplar: Duğlat, Barlas, Kırgız gibi kabileler ve Nakşibendi tarikatına bağlı Hocalar, hanlıkta etkiliydi.
• Ordu: Merkezî ordu ve eyalet askerlerinden oluşan bir yapıya sahipti. Göçebe kabileler, savaş zamanı asker sağlardı.

5. Ekonomi ve Kültür

• Tarım ve Ticaret: Tarım Havzası’nda buğday, pamuk, meyve yetiştirilir; İpek Yolu üzerinden ticaret yapılırdı.
• El Sanatları ve Madencilik: Pamuk dokumacılığı, dericilik, demircilik ve altın, gümüş madenciliği gelişmişti.
• Kültürel Miras: Sultan Said Han ve Abdurreşid Han gibi hükümdarlar, sanat ve edebiyatı destekledi. Çağatayca vakayinameler (Tarih-i Reşidî gibi) yazıldı.

6. Sonuç ve Miras

• Cungar İşgali: 1680’de Cungar Hanlığı’nın işgaliyle Yarkend Hanlığı sona erdi.
• Tarihî Önemi: Doğu Türkistan’da İslam kültürünün yayılmasında ve bölgenin siyasi birliğinin sağlanmasında önemli rol oynadı.

Önemli Hükümdarlar:

• Sultan Said Han (1514-1533): Kurucu lider, fetihlerle hanlığı genişletti.
• Abdurreşid Han (1533-1560): Kazak ve Kırgız tehditlerine karşı mücadele etti.
• Muhammed Han (1591-1609): Hanlığın en güçlü dönemi.

Kronoloji:

• 1514: Yarkend Hanlığı’nın kuruluşu.
• 1533-1560: Abdurreşid Han dönemi.
• 1591-1609: Muhammed Han’ın altın çağı.
• 1680: Cungar işgaliyle hanlığın sonu.

Yarkend Hanlığı, Doğu Türkistan’ın siyasi, ekonomik ve kültürel tarihinde önemli bir dönemi temsil eder.