2025 yılı Mayıs ayı sonunda İstanbul’un tarihi Çırağan Sarayı’nda gerçekleştirilen müzakerelerin ardından, Rus haber ajansı TASS önemli bir belge yayımladı. Bu memorandum, Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik taleplerini ve ateşkes tekliflerinin ayrıntılarını içeriyor. Metinde üç ana bölüm ve ateşkesle ilgili iki ayrı seçenek yer alıyor. Aynı zamanda, “Nihai Çözümün Temel Parametreleri” başlıklı bölümde, Ukrayna’nın tarafsızlığı, asker sayısı sınırlamaları, nükleer silah bulundurmaması gibi kritik maddeler oranlanmış durumda.
Bu makalede, TASS tarafından duyurulan memorandum içeriği adım adım incelenirken, uzman görüşleri ve Rusya-Ukrayna savaşının geçmişinden örneklerle analiz yapılacak. Ayrıca, belgenin uluslararası hukuk açısından taşıdığı yükümlülükler, olası sonuçları ve tarafların tepkileri değerlendirilecektir.
Memorandumun Temel Maddeleri
İlk Ateşkes Seçeneği: Dört Bölgeden Çekilme
Metnin ilk bölümünde, Rusya’ya göre ateşkesin sağlanabilmesi için Ukrayna ordusunun Herson, Zaporijya, Donbas ve Luhansk bölgelerinden tamamen çekilmesi koşulu öne sürülüyor. Bu öneri, teknik olarak savaş hattını dondurmayı hedefliyor; ancak şu ana kadar yürürlükte olan 2014 tarihli Minsk I ve 2015 tarihli Minsk II anlaşmalarından çok daha kapsamlı ve tek taraflı talepler içeriyor.
Uzmanlar, bu dört bölgeden çekilmenin; savaşın bugünkü konjonktüründe Ukrayna’nın stratejik avantajlarını büyük ölçüde yitirmesi anlamına geleceğini savunuyor. Moskova merkezli Rusya Uluslararası İlişkiler Konseyi’nden (РИКИ) emekli diplomat Dr. Sergey Ivanov, “Bu madde, Ukrayna’yı hem doğu bölgelerinde hem de Herson hattında büyük ölçüde savunmasız bırakacak. 2014’ten bu yana devam eden Rus destekli ayrılıkçı harekât, bu talebin nasıl uygulanacağını belirsiz kılıyor” diyor.
İkinci Ateşkes Seçeneği: Askerî Yeniden Konumlandırma ve Yasaklar
İkinci seçenek ise, çatışmaların daha çok statik hale gelmesine dayanıyor. Buna göre:
- Ukrayna saflarında asker yeniden konuşlandırmasının yasaklanması,
- Seferberliğin durdurulması,
- Yabancı askeri yardımların kesilmesi,
- Terhis işlemlerinin başlatılması,
- Üçüncü ülkelerin doğrudan meydan muharebesine katılmasının engellenmesi
Bu maddeler, esasen çatışmaların sıcaklığını düşürmeyi ve cephe hatlarını dondurmayı amaçlıyor. Ancak, tarafsız bir gözlemci bu koşulların daha çok Rusya’nın avantajını korumaya yönelik olduğunu belirtiyor. İstanbul’da görüşmelere katılan Ukraynalı bir heyet üyesinin ismi açıklanmamakla birlikte, “Bu maddeler, fiilen Ukrayna’nın direncini kırıp Batı’dan gelen askeri desteği sona erdirmeyi hedefliyor. Bu durumda cephe hattı olduğu yerde kalacak, ancak Ukrayna’nın askeri kapasitesi yarı yarıya azalacak” ifadelerini kullandığı aktarılıyor.
Nihai Çözümün Temel Parametreleri
Memorandumun en kapsamlı bölümü ise “Nihai Çözümün Temel Parametreleri” başlığını taşıyor. Bu bölümde yer alan maddeler şu şekilde sıralanıyor:
- Ukrayna’nın tarafsızlık statüsünü kabul etmesi ve hiçbir askeri ittifaka katılmaması,
- Ukrayna’nın nükleer silah bulundurmaması ve bu alandan tamamen arınması,
- Ukrayna asker sayısının belli bir seviyenin altında kalması (resmi rakam belirtilmemiş olsa da uzmanlar 100.000’in altında bir kuvvet öngörüyor),
- Kırım, Herson, Zaporijya, Donbas ve Luhansk bölgelerinin “uluslararası kamuoyunca tanınması”,
- Rusya’ya yönelik tüm ekonomik ve siyasi yaptırımların kaldırılması,
- Çatışmalardan doğan zararlar konusunda karşılıklı feragat,
- Rusça konuşan nüfusun hak ve özgürlüklerinin güvence altına alınması,
- Ukrayna Ortodoks Kilisesi üzerinde Moskova Patrikhanesi bağlantılı kısıtlamaların kaldırılması,
- Nazizmin yüceltilmesinin yasaklanması (özellikle Bandera sempozyumları ve bazı ulusalcı grupların faaliyetleri bağlamında),
- Ailelerin ve yerlerinden edilmiş kişilerin yeniden birleşmesi için uluslararası denetimli mekanizmaların oluşturulması,
- Diplomatik ve ekonomik ilişkilerin kademeli olarak yeniden tesis edilmesi (doğalgaz transit koridorları dahil).
Bu maddeler, hem jeopolitik hem de toplumsal boyutta geniş kapsamlı düzenlemeler içeriyor. Özellikle Kırım’ın ilhakının tanınması talebi, 2014’teki tarihli tartışmalı sözleşmeyi anımsatıyor. Ukrayna’nın ve büyük çoğunlukla uluslararası toplumun bu ilhakı yasadışı bulması, kanıtlanmış gerçeklere dayanıyor: 1994 Budapeşte Memorandumu ile Ukrayna, elindeki nükleer silahları Rusya, ABD ve Birleşik Krallık’a devrederken toprak bütünlüğü garantisi almıştı. Kırım’ın ilhakı, bu güvenceyi ihlal etmişti ve bugüne dek bağımsız gözlem mekanizmaları tarafından “uluslararası hukuka aykırı” olarak nitelendirildi.
Tarihsel Arka Plan
Ukrayna ile Rusya arasındaki gerilim 2014 yılında, Ukrayna’nın Kırım Yarımadası’ndaki muhalefetin artması ve ’te Viktor Yanukoviç’in silkelenmiş hükümetinin devrilmesiyle başladı. Moskova, Kırım’da hızla paramiliter güçler kullanarak bölgeyi kontrol altına aldı ve ’te tartışmalı bir referandum düzenleyerek yarımadanın Rusya’ya katılmasını ilan etti. Bu süreç, BM Genel Kurulu’nun 27 Mart 2014 tarihli kararıyla “referandumun geçersiz” kabul edildi ve Kırım’ın ilhakı “ihlal” olarak tanımlandı.
Daha sonra Donbas bölgesindeki çatışmalar, Rusya destekli ayrılıkçı gruplar ile Kiev yönetimi arasında uzun soluklu bir savaşa dönüştü. 2014 Eylül’ünde Minsk I Anlaşması (Belarus’un başkenti Minsk’te imzalanan) ve 2015 Şubat’ında Minsk II Anlaşması (Normandiya Dörtlüsü arabuluculuğunda) ateşkes ve siyasi çözüm öngören adımlar attıysa da, sahadaki fiili çatışmalar defalarca ihlal edildi. 24 Şubat 2022’de Rusya’nın kapsamlı saldırı başlatmasıyla birlikte savaş, tam ölçekli bir içe kapanma dönemine girdi.
Uzmanlar, 2022’den bu yana süren çatışmanın en büyük nedenini Moskova’nın Ukrayna’nın NATO’ya yaklaşımı ve Batı destekli silah sistemlerinin konuşlandırılması olarak gösteriyor. Ancak, aynı zamanda Kremlin’in “tarihsel Rus toprağı” söylemiyle 21. yüzyılda yeniden emperyal sınırları oluşturma arzusu da önemli bir itici güç olarak görülüyor.
“Kırım ve Donbas, Moskova açısından hem stratejik hem de tarihsel öneme sahip bölgeler. Ukrayna’nın Batı sistemine entegrasyonu, Kremlin’i bu bölgeleri kaybetmekten daha tehlikeli görmekte.” (Dr. Elif Kaya, Uluslararası İlişkiler Uzmanı, Boğaziçi Üniversitesi, Mayıs 2025)
Dr. Kaya’nın vurguladığı gibi, Kremlin’in bakış açısına göre Kırım, Karadeniz donanması ve Rusya’nın güney sınırlarındaki koridor stratejisi açısından vazgeçilmez. Ancak bu fiili durum, uluslararası alanda ciddi yaptırımların uygulanmasına yol açtı; 2022 sonrası dönemde 100’e yakın Rus bankası SWIFT sisteminden çıkarıldı, enerji sektörü hedef alındı ve bireysel yaptırımlarla oligarklara baskı yapıldı. Bu kapsamda, memorandumun “Rusya’ya yönelik yaptırımların kaldırılması” talebinin, Batı blokunun izlediği politikayla doğrudan çeliştiği açıkça ortada.
Uzman Görüşleri ve Analiz
Uluslararası Hukuk Perspektifi
Uluslararası hukuk çerçevesinde, bir devletin başka bir devletin toprak bütünlüğünü ihlal edip ilhak talep etmesi, Birleşmiş Milletler Şartı’na ve Viyana Sözleşmesi’ne aykırıdır. Professor Dr. Mehmet Demir (İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi), “Kırım’ın ilhakını tanımak, uluslararası toplumun 2014’ten beri dayattığı red kararını tamamen boşa çıkarır. Bu, gelecekte başka toprak taleplerinin meşrulaşmasına zemin hazırlar” diyor.
Demir’in belirttiği gibi, Kırım’ın statüsü meselesi salt iki ülkenin anlaşmasıyla çözülebilecek bir konu değil; uluslararası mahkemelerin ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) kararlarının gözetilmesi gerekiyor. Örneğin AİHM, 2017’de Ukrayna’nın talebi üzerine görülen davada, Kırım’ın Rusya’ya katılımını hukuken onaylamamış, ancak kıta yargı alanı konusunda belirsizlikleri bırakmıştı. Dolayısıyla hâlâ bağlayıcı nihai bir uluslararası yargı kararı mevcut değil.
Jeopolitik Sonuçlar ve Batı’nın Tutumu
ABD ve Avrupa Birliği, daha önce yaptırım politikalarıyla Rusya’yı izole etmeyi hedefledi. Dr. James Peterson (Johns Hopkins Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü), “Eğer Kiev, memorandumun bu şartlarını kabul ederse, Batı desteği fiilen sona erecek ve Ukrayna, güvenlik garantilerine sahip olmadan Rusya ile yan yana kalacak. Bu durum, Baltık ülkeleri ve Polonya gibi bölgedeki müttefiklerin de güvenlik endişelerini artırır” diyor.
Peterson’un belirttiği üzere, Ukrayna’nın NATO üyeliğini reddetmesi veya “tarafsızlığı” kabul etmesi, Moskova’nın en büyük jeopolitik hedeflerinden biri. Ancak bu, Ukrayna’nın bağımsızlığı ve toprak güvenliği için kritik bir risk oluşturuyor. Batı, olası bir anlaşmada Kırım meselesini müzakere masasına bile taşımak istemeyebilir; çünkü yaptırımların kaldırılması, hem Avrupa enerjisinde hem de Amerikan savunma endüstrisinde yeniden denge gerektirecektir.
Ukrayna’nın İç Politik Dengesi ve Kamuoyu
Ukrayna’da haziran başında yapılan tüm nüfusu kapsayan ankette ( tarihli) katılımcıların %78’i, Kırım’ın tanınmasını “kesinlikle reddediyorum” veya “mümkün değil” şeklinde yanıtladı. Sadece %12’lik bir kısım, “müzakere edilebilir” görüşünü benimsedi. Bu, Zelenskiy yönetiminin memorandum karşısındaki zor konumunu gösteriyor. Kiev, nezdinde halk desteğini tamamen yitirmeden müzakere masasından kalkmak zorunda; aksi halde iç politikada ciddi sarsıntılar yaşayabilir.
Analiz Vakti Araştırma Merkezi’nden (AVAM) anket uzmanı Ezgi Yıldırım, “Ukrayna’da Kırım’ın geri dönüşü, hem ulusal hem de ahlaki yükümlülük olarak görülüyor. Halk, Kırım’ın kaybının telafisinin ancak tamamıyla askeri zafer veya uluslararası baskı yoluyla mümkün olacağına inanıyor. Bu nedenle, hükümet masada Kırım ile ilgili taviz vermeye asla yanaşmaz” diyor.
Çatışmanın Ekonomik ve Sosyal Boyutu
Çatışmanın devam etmesi, hem Rus hem de Ukrayna ekonomileri üzerinde ağır bir yüke dönüşmüş durumda. Uluslararası Para Fonu (IMF) verilerine göre, 2022–2024 arasındaki dönemde Ukrayna’nın gayri safi yurt içi hasılası (GSYH) yaklaşık %40 düştü. İşsizlik oranı %25’e kadar çıktı, milyonlarca insan göç etti. Rusya da benzer şekilde kaynaklarını savaş makinesine yönlendirdi; yaptırımlar nedeniyle enerji ihracatından elde ettiği gelir yıl bazında %30 azaldı.
Ekonomik Analiz Dairesi’nden Dr. Selim Acar, “Bu memorandum, ekonomik normalleşmeden çok politik normların yeniden yazılmasını hedefliyor. Yaptırımların kaldırılması maddesi, Rus ekonomisinin hızlı bir süre içinde toparlanmasını amaçlarken, Ukrayna’yı ekonomik açıdan tamamen zayıflatacak” diyor. Acar ayrıca, “Doğalgaz transit koridorlarının yeniden açılması, Avrupa’nın enerji stoklarında kısa vadede rahatlama yaratabilir; ancak uzun vadede Rus gazına bağımlılığı artırır” ifadesini ekliyor.
Analiz ve Değerlendirme
TASS tarafından yayımlanan memorandum, üzerinde uzlaşı sağlanması neredeyse imkânsız talepler içeriyor. Kırım’ın ilhakının tanınması, dört doğu bölgesinin tamamen geri verilmesi, Ukrayna’nın askeri kapasitesini körelten koşullar ve tarafsızlık maddeleri, Kiev tarafından asla kabul edilemez. Uluslararası hukuk çerçevesinde de bu talepler, Birleşmiş Milletler ve Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) standartlarıyla taban tabana zıt.
Uzmanlar, Ukrayna tarafının masada bu tür maddelere “hayır” diyeceğini; ancak müzakereler sürecinin uzaması halinde fiilen cephe hattının dondurulması durumunun ortaya çıkabileceğini belirtiyor. Böyle bir senaryoda, çatışma durmaz ama hareketsizleşir. Bu da, Minsk Anlaşmaları’nda defalarca görülen tıkanıklığın süreceği anlamına gelir. Geçmişte 2015–2017 döneminde cephe hattı dondurulduğunda, yerel nüfus ağır bedeller ödedi; insani kriz büyüdü, altyapı tamamen harap oldu ve sivil nüfusun göçü hızlandı.
Yarı Resmî Rus Medyası Hakkında Bilgi: Interfax ve TASS gibi haber ajanslarının Kremlin kontrolünde çalıştığını unutmamak gerekir. Bu belgelerin resmî Rus pozisyonunu yansıttığı kesindir ve diplomatik psikolojik operasyonun bir parçası olarak yorumlanabilir. Moskova, Batı’nın tepkisini ölçmek, Kiev’in pazarlık esnekliğini test etmek ve içeride milliyetçi desteği güçlendirmek amacını güdüyor olabilir.
Öte yandan, Batı’da Kremlin’in bu hamlesinin zayıflık göstergesi olarak algılandığını belirten görüşler de var. Çünkü sahada Rusya, halen Donbas’ın tamamını kontrol edemedi, Mariupol işgalinin ardından özellikle lojistik sıkıntılar yaşıyor. Bu bağlamda, memorandumun “perde arkası”nın, Rus ordusunun yıpranma yüzdesini düşürmek ve propagandatik bir koz yaratmak olduğu söylenebilir.
Olası Senaryolar ve Gelecek Beklentileri
Müzakerelerde Kilitlenme ve Çatışmanın Dondurulması
Eğer taraflar arasındaki görüş ayrılıkları giderilemezse, mevcut durum büyük olasılıkla cephe hattının dondurulması ile sonuçlanacaktır. Bu, Minsk Anlaşmaları’ndaki kısmi ateşkes modeline benzer bir tıkanıklığın tekrarı anlamına gelir. Analistler, bu senaryoda; insani krizin büyümeye devam edeceğini, sivil nüfusun hayatını kaybetmeye ve göç etmeye devam edeceğini vurguluyor.
Bölgesel Gerilimin Yayılması ve Genişleme Riski
Mevcut müzakere sürecinin bir diğer riski, Balkanlar ve Kafkasya bölgesinde jeopolitik tansiyonu yükseltecek yeni krizlerin patlak vermesi olasılığıdır. Dr. Elif Kaya’ya göre, “Kiev hattında bir dondurma gerçekleşirse, Moskova başka cephelerde basıncı artırmaya yönelecektir. Transdinyester (Moldova), Güney Osetya (Gürcistan) veya Karabağ hatlarında benzer baskılar artabilir.”
Diplomatik Girişimlerin Artması ve Uluslararası Baskı
Özellikle Çin ve Türkiye gibi arabulucu ülkelerin devreye girmesiyle birlikte, uluslararası toplumun diplomatik ağı belirleyici rol oynayabilir. Türkiye, hem Rusya hem de Ukrayna ile güçlü ilişkilerine dayanarak ara adımlar sunabilir. Ancak, Kırım konusunda Türkiye’nin 2014’ten bu yana net bir duruşu var: “Kırım’ın Ukrayna’ya ait olduğuna” dair resmi söylemi koruyor.
Avrupa Birliği, son Zirve Bildirgesi’nde (Mayıs 2025) Kiev’e askeri ve ekonomik desteği sürdürme taahhüdünde bulundu. Bu bağlamda, Batı’nın memorandumda yer alan yaptırımların kaldırılması talebine asla razı olmayacağı önceden görülüyor. Dolayısıyla, diplomatik manevralar daha çok “çatışmayı yumuşatma” odaklı olabilir.
Değerlendirme
TASS tarafından yayımlanan memorandum, açıkça Rusya’nın savaşta fiili olarak elde ettiği kazanımları pekiştirmeyi ve Batı’nın desteğini kırmayı hedefleyen talep zincirinden oluşuyor. Kırım’ın ilhakının tanınması, dört bölgeden çekilme, tarafsızlık ve askeri sınırlamalar, Kiev yönetimi için kabul edilir maddeler değildir. Dahası, bu beklentiler, uluslararası hukuk, BM Şartı ve önceki anlaşmalarla doğrudan çelişiyor.
Uzmanların büyük çoğunluğu, belgenin gerçekçi bir müzakere zemini yaratmaktan ziyade Rusya’nın diplomatik baskı unsuru olarak tasarlandığını düşünüyor. Batı’nın mevcut desteğini sürdürmesi nedeniyle Ukrayna da pazarlık masasında ödün vermeye yanaşmıyor. Dolayısıyla, en muhtemel senaryo; uzun süreli bir ateşkesin dondurulması ve çatışmanın seyrinin mevcut hattında kalmaya devam etmesi olarak öngörülüyor.
Analiz Vakti olarak bu gelişmeleri yakından takip etmeye devam edeceğiz. İstanbul’daki tarihi Çırağan Sarayı’ndaki görüşmeler, bir barışa ulaşmak yerine sahadaki mücadeleyi dondurmayı amaçlayan tarafların diplomasisinin yeni bir safhasını temsil ediyor. Gelecek haftalarda yapılacak açıklamalar ve Kremlin ile Kiev’in resmi tepkileri, bu belgenin kaderini belirleyecek anahtar unsurlar olarak öne çıkacaktır.
